Gürcü-abxaz müharibəsi, 1992-1993
Nələr baş verib? Tbilisidən və Suxum/idən baxış
1990-cı illərdə Qafqazda ən qanlı münaqişələrdən biri olan gürcü-abxaz münaqişəsi necə başlayıb və necə inkişaf edib. Xronologiya üçün hərbi əməliyyatların başlanmasından bilavasitə əvvəl və müharibə zamanı baş vermiş 20 əsas hadisə seçilib.

Xronologiya ekspertlər - Tbilisidən Paata Zakareişvili və Abxaziyada İnal Xaşıq tərəfindən tərtib edilib. Müəlliflər həmçinin bu hadisələrin nə üçün dönüş nöqtəsi sayıla biləcəyi və ya həmin faciəli hadisələr zəncirində xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb etməsi, onlar arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin nədən ibarət olması barədə qısa izahat veriblər.

Münaqişənin hər iki tərəfindən iki versiya, iki baxış - ümumi cəhətlər, fərqlər, Tbilisi və Suxum/idən JAMnews layihəsində bütöv bir mənzərə yaratmaq cəhdi.
Sovet dövründə Abxaziya Gürcüstanın tərkibində muxtar respublika idi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Abxaziya müstəqil ölkə olmağa çalışırdı; Tbilisi Abxaziyanın müstəqil Gürcüstanın tərkibində muxtar respublika olaraq qalacağını təkid edirdi.

1992-ci il avqustun 14-ü müharibənin başlanğıcı, 27 sentyabr 1993-cü il isə münaqişənin hərbi mərhələsinin sonu hesab olunur. Müharibə Gürcüstan silahlı qüvvələrinin məğlubiyyəti ilə başa çatdı. Müxtəlif mənbələrə görə, 13 mindən çox insan həlak olub, 300 minə yaxın insan qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşüb. Onların əksəriyyəti etnik gürcülərdir, əksəriyyəti hələ də geri qayıda bilmir.

1994-cü ildə tərəflər Moskvada BMT Baş katibinin xüsusi nümayəndəsinin vasitəçiliyi ilə “Atəşkəs və qüvvələrin ayrılması haqqında Saziş” imzaladılar. Bu müqavilənin irimiqyaslı pozulması indiyədək üç dəfə, 1998, 2001 və 2008-ci illərdə qeydə alınıb.

2008-ci ilə qədər Müstəqil Dövlətlər Birliyinin Kollektiv Sülhməramlı Qüvvələri gürcü-abxaz münaqişəsi zonasında tam rusiyalı hərbçilərdən ibarət idi. BMT-nin Gürcüstandakı müşahidə missiyası da münaqişə zonasında və Abxaziya ərazisində işləyib.

2008-ci ilin avqustunda Cənubi Osetiya ətrafında 5 günlük müharibədən sonra Rusiya Abxaziyanı müstəqil ölkə kimi tanıdı. Moskva ilə Tbilisi arasında diplomatik əlaqələr kəsildi.

Abxaziya müstəqil respublika kimi həyatını qurub, bu status Rusiyadan başqa bir sıra “üçüncü dünya” ölkələri tərəfindən tanınıb. Gürcüstan Abxaziyanı Rusiyanın işğal etdiyi regionu hesab edir. Beynəlxalq ictimaiyyətin əksəriyyəti Abxaziyanı Gürcüstanın separatçı regionu hesab edir.
Suxumda/Suxumidə çimərlik, 1988
Bannerdə "Demokratiya" yazılıb
"Bu hər şeyi həll edəcək bir müharibədir"

1989

Lıxnı etirazı gürcü və abxaz cəmiyyətləri arasındakı yadlaşmanı dönüşü olmayan hala gətirən hadisədir. Bu, 1989-cu il aprelin 9-da Tbilisidə dinc mitinqin dağıdılması zamanı 22 nəfərin həlak olması ilə nəticələnən faciənin əsas “tətikləyicisi” oldu. Həmçinin, Lıxnıdakı toplantı Cənubi Osetiya Muxtar Vilayətində milli hərəkatın inkişafına öz töhfəsini verdi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Müraciətdə sovet dövründə gürcü-abxaz münasibətlərinin tarixi öz əksini tapıb. Məktub müəllifləri abxaz xalqının hüquqlarının pozulması ilə bağlı təsvir edilən faktlara əsaslanaraq, vəziyyətdən yeganə çıxış yolunun respublikanın SSRİ tərkibində siyasi statusunun artırılmasından ibarət olduğuna təkid edirdilər. Əslində həmin gün ümumabxaz plebisiti baş tutdu.
Abxaziyada Lıxnı toplantısı. 18 mart
Abxaziyanın Qudauta rayonunun Lıxnı kəndində “Aidqılara” Abxaz Xalq Cəbhəsinin təşəbbüsü ilə abxaz xalqının on minlərlə nümayəndəsinin iştirakı ilə toplantı keçirilib. İclas iştirakçıları Abxaziyanın siyasi statusunun Gürcüstan SSR tərkibində o vaxtkı muxtar respublikadan Abxaziya SSR-ə artırılması haqqında Müraciəti təsdiq ediblər. Sənədi Abxaziya ziyalılarının nümayəndələri, hökumət rəsmiləri, o cümlədən Sov.İKP vilayət komitəsinin birinci katibi Boris Adleyba, həmçinin Abxaziya Universitetinin rektoru Aleko Qvaramiya imzalayıblar. Müraciətdə 36 mindən çox abxazın imzası olub.
Abxaziyada Lıxnı toplantısı. 18 mart
Abxaziyanın Qudauta rayonunun Lıxnı kəndində “Aidqılara” Abxaz Xalq Cəbhəsinin təşəbbüsü ilə abxaz xalqının on minlərlə nümayəndəsinin iştirakı ilə toplantı keçirilib. İclas iştirakçıları Abxaziyanın siyasi statusunun Gürcüstan SSR tərkibində o vaxtkı muxtar respublikadan Abxaziya SSR-ə artırılması haqqında Müraciəti təsdiq ediblər. Sənədi Abxaziya ziyalılarının nümayəndələri, hökumət rəsmiləri, o cümlədən Sov.İKP vilayət komitəsinin birinci katibi Boris Adleyba, həmçinin Abxaziya Universitetinin rektoru Aleko Qvaramiya imzalayıblar. Müraciətdə 36 mindən çox abxazın imzası olub.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Lıxnı etirazı gürcü və abxaz cəmiyyətləri arasındakı yadlaşmanı dönüşü olmayan hala gətirən hadisədir. Bu, 1989-cu il aprelin 9-da Tbilisidə dinc mitinqin dağıdılması zamanı 22 nəfərin həlak olması ilə nəticələnən faciənin əsas “tətikləyicisi” oldu. Həmçinin, Lıxnıdakı toplantı Cənubi Osetiya Muxtar Vilayətində milli hərəkatın inkişafına öz töhfəsini verdi.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Müraciətdə sovet dövründə gürcü-abxaz münasibətlərinin tarixi öz əksini tapıb. Məktub müəllifləri abxaz xalqının hüquqlarının pozulması ilə bağlı təsvir edilən faktlara əsaslanaraq, vəziyyətdən yeganə çıxış yolunun respublikanın SSRİ tərkibində siyasi statusunun artırılmasından ibarət olduğuna təkid edirdilər. Əslində həmin gün ümumabxaz plebisiti baş tutdu.
Lıxnı toplantısı
Abxaziya Dövlət Universitetinin gürcü tələbələri və müəllimləri Abxaziya Universitetinin rektorunun Lıxnı müraciətinə imza atmasından şoka düşmüşdülər. 1989-cu il mayın 14-də gürcü sektorunun ayrılması tələbi ilə fasiləsiz tətil başladı. Bu proses universitetin bölünməsi ilə yekunlaşdı. Gürcüstan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Suxumidə Tbilisi Dövlət Universitetinin filialı yaradıldı.

Universitetin bölünməsi ilə Abxaziya Muxtar Respublikası ərazisində müxtəlif ictimai təşkilatların milli əsaslarla bölünməsi başlandı. Futbol komandası, Yazıçılar Birliyi, teatr və bir çox qurumlar bölündü.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Aprelin 9-da Tbilisidə baş vermiş hadisələr abxazların Abxaziyanın ittifaq respublikası statusunu bərpa etmək tələbinə reaksiya idi (SSRİ-nin yarandığı ilk onillikdə, 1921-ci ilin martından 1931-ci ilin fevralına qədər bu statusda mövcud olmuşdu). Statusun qaytarılması Abxaziyanın Gürcüstandan ayrılması demək idi.

Abxaziya statusunun yüksəldilməsi ilə bağlı tələblərini Moskvaya çatdırmağa davam etdi. 1989-cu ilin iyununda SSRİ Ali Soveti Deputatlarının Qurultayında Abxaziya SSRİ Ali Sovetinin sədri Vladislav Ardzinba sovet dövründə Gürcüstan tərəfindən abxaz xalqına yaşadılan zülmdən danışdı. Eyni zamanda SSRİ Ali Sovetində bir neçə muxtar respublikanın nümayəndələrindən ibarət fraksiya yaradıldı və onlar öz statuslarının yüksəldilməsi uğrunda mübarizəyə başladılar.
Tbilisidə 9 aprel faciəsi, Abxaziya Dövlət Universitetinin və digər təşkilatların ayrılması. Aprel-may
1989-cu il aprelin 9-da Sovet ordusu tankların və zəhərli qazların köməyi ilə Tbilisidə Gürcüstanın müstəqilliyi uğrunda keçirilən dinc nümayişi dağıdıb. 21 nəfər ölüb, yüzlərlə insan zəhərlənib, yaralanıb və xəsarət alıb. May ayında Abxaziyada etnik zəmində bir sıra təşkilat və qurumların bölünməsi baş verib.

Tbilisidə 9 aprel faciəsi, Abxaziya Dövlət Universitetinin və digər təşkilatların ayrılması. Aprel-may
1989-cu il aprelin 9-da Sovet ordusu tankların və zəhərli qazların köməyi ilə Tbilisidə Gürcüstanın müstəqilliyi uğrunda keçirilən dinc nümayişi dağıdıb. 21 nəfər ölüb, yüzlərlə insan zəhərlənib, yaralanıb və xəsarət alıb. May ayında Abxaziyada etnik zəmində bir sıra təşkilat və qurumların bölünməsi baş verib.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya Dövlət Universitetinin gürcü tələbələri və müəllimləri Abxaziya Universitetinin rektorunun Lıxnı müraciətinə imza atmasından şoka düşmüşdülər. 1989-cu il mayın 14-də gürcü sektorunun ayrılması tələbi ilə fasiləsiz tətil başladı. Bu proses universitetin bölünməsi ilə yekunlaşdı. Gürcüstan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Suxumidə Tbilisi Dövlət Universitetinin filialı yaradıldı.

Universitetin bölünməsi ilə Abxaziya Muxtar Respublikası ərazisində müxtəlif ictimai təşkilatların milli əsaslarla bölünməsi başlandı. Futbol komandası, Yazıçılar Birliyi, teatr və bir çox qurumlar bölündü.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Aprelin 9-da Tbilisidə baş vermiş hadisələr abxazların Abxaziyanın ittifaq respublikası statusunu bərpa etmək tələbinə reaksiya idi (SSRİ-nin yarandığı ilk onillikdə, 1921-ci ilin martından 1931-ci ilin fevralına qədər bu statusda mövcud olmuşdu). Statusun qaytarılması Abxaziyanın Gürcüstandan ayrılması demək idi.

Abxaziya statusunun yüksəldilməsi ilə bağlı tələblərini Moskvaya çatdırmağa davam etdi. 1989-cu ilin iyununda SSRİ Ali Soveti Deputatlarının Qurultayında Abxaziya SSRİ Ali Sovetinin sədri Vladislav Ardzinba sovet dövründə Gürcüstan tərəfindən abxaz xalqına yaşadılan zülmdən danışdı. Eyni zamanda SSRİ Ali Sovetində bir neçə muxtar respublikanın nümayəndələrindən ibarət fraksiya yaradıldı və onlar öz statuslarının yüksəldilməsi uğrunda mübarizəyə başladılar.
9 aprel Tbilisidə dağıdılmadan əvvəl mitinq
Gürcülər və abxazlar arasında qan töküldüyü və insanların həlak olduğu ilk toqquşmalar baş verdi. Ən çox gürcülərin və abxazların qorxduğu müharibə təhlükəsinin real məzmunu yarandı.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Baş verənlər heç bir tərəfə üstünlük vermədi, əksinə, kəskin şəkildə artdı
cəmiyyətin qütbləşməsini və gələcək genişmiqyaslı qarşıdurmada qüvvələrin uyğunlaşmasını üzə çıxardı.
İlk qan. Suxumidə abxazlarla gürcülər arasında toqquşma. 15-16 iyul
Universitetin bölünməsi ilə bağlı etnik gürcülərlə abxazlar arasında mübahisə silahlı münaqişəyə çevrildi. Qarşıdurmalar Abxaziyanın digər şəhərlərində də baş verdi. Xüsusilə Qali bölgəsində qarşıdurma gərgin keçdi. 14 nəfər öldü, 137 nəfər yaralandı. İttifaq əhəmiyyətli xüsusi təyinatlı hərbi birləşmələrin Abxaziyaya köçürülməsindən sonra münaqişə dayandırıldı.
İlk qan. Suxumidə abxazlarla gürcülər arasında toqquşma. 15-16 iyul
Universitetin bölünməsi ilə bağlı etnik gürcülərlə abxazlar arasında mübahisə silahlı münaqişəyə çevrildi. Qarşıdurmalar Abxaziyanın digər şəhərlərində də baş verdi. Xüsusilə Qali bölgəsində qarşıdurma gərgin keçdi. 14 nəfər öldü, 137 nəfər yaralandı. İttifaq əhəmiyyətli xüsusi təyinatlı hərbi birləşmələrin Abxaziyaya köçürülməsindən sonra münaqişə dayandırıldı.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Gürcülər və abxazlar arasında qan töküldüyü və insanların həlak olduğu ilk toqquşmalar baş verdi. Ən çox gürcülərin və abxazların qorxduğu müharibə təhlükəsinin real məzmunu yarandı.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Baş verənlər heç bir tərəfə üstünlük vermədi, əksinə, kəskin şəkildə artdı
cəmiyyətin qütbləşməsini və gələcək genişmiqyaslı qarşıdurmada qüvvələrin uyğunlaşmasını üzə çıxardı.
Tbilisidə kolxozçu və fəhlənin sovet heykəlləri sökülür. Arxiv şəkli
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu təşkilat 1992-93-cü illərdə gürcü-abxaz müharibəsi zamanı Abxaziyaya əhəmiyyətli dəstək verib. Bu təşkilat vasitəsilə Şimali Qafqaz respublikalarından mindən çox könüllü abxazlara köməyə gəlmişdi.
Qafqaz Dağ Xalqları Assambleyasının təsis edilməsi. 25-26
Qafqaz milli hərəkatlarının nümayəndələri Suxumidə Qafqaz xalqlarının birinci qurultayını keçirdilər və burada Qafqaz dağ xalqlarının assambleyasını yaratdılar. Qurultay abxaz xalqının Gürcüstanla münasibətlərdə hüquqlarının pozulduğunu nəzərə alaraq onlara dəstək ifadə edib. Sonralar Məclis Qafqaz Dağlı Xalqlarının Konqresinə çevrildi. Gürcü tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Qafqaz Dağ Xalqları Assambleyasının təsis edilməsi. 25-26
Qafqaz milli hərəkatlarının nümayəndələri Suxumidə Qafqaz xalqlarının birinci qurultayını keçirdilər və burada Qafqaz dağ xalqlarının assambleyasını yaratdılar. Qurultay abxaz xalqının Gürcüstanla münasibətlərdə hüquqlarının pozulduğunu nəzərə alaraq onlara dəstək ifadə edib. Sonralar Məclis Qafqaz Dağlı Xalqlarının Konqresinə çevrildi. Gürcü tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu təşkilat 1992-93-cü illərdə gürcü-abxaz müharibəsi zamanı Abxaziyaya əhəmiyyətli dəstək verib. Bu təşkilat vasitəsilə Şimali Qafqaz respublikalarından mindən çox könüllü abxazlara köməyə gəlmişdi.

1990

Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bəyannamədə ilk dəfə olaraq Abxaziya SSR-in öz ərazisində dövlət hakimiyyətinin tamlığı qeyd olunurdu. Bəyannamədə “Abxaz xalqının öz müqəddəratını təyin etmək kimi ayrılmaz hüququnu həyata keçirməsinə, öz müqəddəratını təyin etməkdə xalqın iradəsinin üstünlüyünə əsaslanan suveren sosialist dövlətinin” yaradılması bəyan edilirdi. Abxaziya SSR-in öz gerbi, bayrağı və himni var idi.
“Abxaziya MSSR-in dövlət suverenliyi haqqında” bəyannamə. 25 avqust
Abxaziya Ali Sovetinin deputatları “Abxaziya MSSR-in dövlət suverenliyi haqqında” bəyannamə və “Abxaziyada dövlətçiliyin qorunmasının hüquqi təminatları haqqında” qərar qəbul ediblər. Gürcü tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
“Abxaziya MSSR-in dövlət suverenliyi haqqında” bəyannamə. 25 avqust
Abxaziya Ali Sovetinin deputatları “Abxaziya MSSR-in dövlət suverenliyi haqqında” bəyannamə və “Abxaziyada dövlətçiliyin qorunmasının hüquqi təminatları haqqında” qərar qəbul ediblər. Gürcü tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bəyannamədə ilk dəfə olaraq Abxaziya SSR-in öz ərazisində dövlət hakimiyyətinin tamlığı qeyd olunurdu. Bəyannamədə “Abxaz xalqının öz müqəddəratını təyin etmək kimi ayrılmaz hüququnu həyata keçirməsinə, öz müqəddəratını təyin etməkdə xalqın iradəsinin üstünlüyünə əsaslanan suveren sosialist dövlətinin” yaradılması bəyan edilirdi. Abxaziya SSR-in öz gerbi, bayrağı və himni var idi.

1991

Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Respublika ərazisində yaşayan abxazlar və digər etnik qruplar üçün Sovet İttifaqını qorumaq ideyası müharibədən qaçmaq üçün bir fürsət kimi qəbul edilirdi. SSRİ dağılacağı təqdirdə belə bir anlayış var idi ki, Gürcüstan Abxaziyanı tək qoymayacaq və mütləq “abxaziya” məsələsini güc yolu ilə həll etməyə çalışacaq.
SSRİ-nin saxlanması haqda referendum. 17 mart
Referendumda iştirak edən Abxaziya sakinlərinin əksəriyyəti SSRİ-nin saxlanmasına səs verib. Lakin Gürcüstan hakimiyyəti referendumu keçirməkdən imtina etdiyi üçün Abxaziyanın gürcü əhalisi referendumu boykot edib. Gürcü tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
SSRİ-nin saxlanması haqda referendum. 17 mart
Referendumda iştirak edən Abxaziya sakinlərinin əksəriyyəti SSRİ-nin saxlanmasına səs verib. Lakin Gürcüstan hakimiyyəti referendumu keçirməkdən imtina etdiyi üçün Abxaziyanın gürcü əhalisi referendumu boykot edib. Gürcü tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Respublika ərazisində yaşayan abxazlar və digər etnik qruplar üçün Sovet İttifaqını qorumaq ideyası müharibədən qaçmaq üçün bir fürsət kimi qəbul edilirdi. SSRİ dağılacağı təqdirdə belə bir anlayış var idi ki, Gürcüstan Abxaziyanı tək qoymayacaq və mütləq “abxaziya” məsələsini güc yolu ilə həll etməyə çalışacaq.
Bu razılaşma nadir bir istisna idi, gürcü və abxaz tərəfləri konkret şərtlərlə razılaşdılar və onlara əməl etdilər. Amma üç il sonra, 1994-cü il martın 10-da Gürcüstan parlamenti bu normanı siyasi insan hüquqlarının etnik mənsubiyyətə görə məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirdi. Qanun "ayrı-seçkilik, aparteid və irqçi qanunvericilik təcrübəsinin təxribatı" hesab edildi və səs çoxluğu ilə ləğv edildi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, partiyalar arasında əməkdaşlıq perspektivi yarada biləcək ilk demokratik seçkilər idi. Lakin seçkilərdən dərhal sonra gürcü nümayəndələr bloku parlamentin qərarlarını dəfələrlə rədd etdi və 1992-ci ilin iyunundan Ali Soveti boykot etməyə başladı.
Abxaziya Ali Şurasına ilk demokratik
seçki. 29 sentyabr
Seçki əvvəlcədən gürcü və abxaz tərəfləri arasında razılaşdırılmış yeni sistem üzrə keçirildi. İdeya etnik təmsil kvotasından ibarət idi. Ali Şuranın 65 mandatı etnik prinsip üzrə paylaşdırılıb: abxazlar 28, gürcülər 26, digər millətlərin nümayəndələri 11 mandat əldə edib. Bu bölgüdə tərəflərdən heç biri konstitusion məsələləri birtərəfli qaydada həll edə bilməzdi. Abxaziyada yüksək siyasi postların da milli təmsilçilik əsasında bölünməsi qərara alınıb.
Abxaziya Ali Şurasına ilk demokratik
seçki. 29 sentyabr
Seçki əvvəlcədən gürcü və abxaz tərəfləri arasında razılaşdırılmış yeni sistem üzrə keçirildi. İdeya etnik təmsil kvotasından ibarət idi. Ali Şuranın 65 mandatı etnik prinsip üzrə paylaşdırılıb: abxazlar 28, gürcülər 26, digər millətlərin nümayəndələri 11 mandat əldə edib. Bu bölgüdə tərəflərdən heç biri konstitusion məsələləri birtərəfli qaydada həll edə bilməzdi. Abxaziyada yüksək siyasi postların da milli təmsilçilik əsasında bölünməsi qərara alınıb.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu razılaşma nadir bir istisna idi, gürcü və abxaz tərəfləri konkret şərtlərlə razılaşdılar və onlara əməl etdilər. Amma üç il sonra, 1994-cü il martın 10-da Gürcüstan parlamenti bu normanı siyasi insan hüquqlarının etnik mənsubiyyətə görə məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirdi. Qanun "ayrı-seçkilik, aparteid və irqçi qanunvericilik təcrübəsinin təxribatı" hesab edildi və səs çoxluğu ilə ləğv edildi.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, partiyalar arasında əməkdaşlıq perspektivi yarada biləcək ilk demokratik seçkilər idi. Lakin seçkilərdən dərhal sonra gürcü nümayəndələr bloku parlamentin qərarlarını dəfələrlə rədd etdi və 1992-ci ilin iyunundan Ali Soveti boykot etməyə başladı.

1992

Silahlı qüvvələrin köçürülməsi Abxaziyanın qeyri-gürcü əhalisinin narazılığına səbəb olsa da, bu fakt münaqişənin genişlənməsinə səbəb olmayıb.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya Ali Soveti demək olar ki, yekdilliklə bu dəstənin respublika ərazisini dərhal tərk etməsini tələb etdi. Bu tələbi gürcü deputatlar da imzalayıblar. Bu, etnik bölgüyə baxmayaraq, Ali Şurada birliyin son anlarından biri idi.
Kapitan Karkaraşvilinin Abxaziyaya yürüşü. Fevral
1992-ci il fevralın əvvəlində hərbi çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gələn Gürcüstanın qeyri-legitim Hərbi Şurasının qərarı ilə Giorgi Karkaraşvilinin komandanlığı altında Gürcüstan Milli Qvardiyasının bir hissəsi dəmiryolunu və dəmir yolunu qorumaq üçün Abxaziya ərazisinə daxil oldu. Suxumi hava limanı. Gürcü hərbçiləri Abxaziyanın bütün ərazisindən keçərək Gürcüstan-Rusiya sərhədində, Psou çayı yaxınlığında dayanıb, sonra geri qayıdıblar.
Kapitan Karkaraşvilinin Abxaziyaya
yürüşü. Fevral
1992-ci il fevralın əvvəlində hərbi çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gələn Gürcüstanın qeyri-legitim Hərbi Şurasının qərarı ilə Giorgi Karkaraşvilinin komandanlığı altında Gürcüstan Milli Qvardiyasının bir hissəsi dəmiryolunu və dəmir yolunu qorumaq üçün Abxaziya ərazisinə daxil oldu. Suxumi hava limanı. Gürcü hərbçiləri Abxaziyanın bütün ərazisindən keçərək Gürcüstan-Rusiya sərhədində, Psou çayı yaxınlığında dayanıb, sonra geri qayıdıblar.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Silahlı qüvvələrin köçürülməsi Abxaziyanın qeyri-gürcü əhalisinin narazılığına səbəb olsa da, bu fakt münaqişənin genişlənməsinə səbəb olmayıb.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya Ali Soveti demək olar ki, yekdilliklə bu dəstənin respublika ərazisini dərhal tərk etməsini tələb etdi. Bu tələbi gürcü deputatlar da imzalayıblar. Bu, etnik bölgüyə baxmayaraq, Ali Şurada birliyin son anlarından biri idi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu və digər birtərəfli qərarlar etnik kvotalara uyğun kadrlarla təmin olunmuş Ali Sovetin fəaliyyətini qeyri-mümkün etdi. Nəticədə gürcü və abxaz hissələrinə parçalandı. Gürcüstan nümayəndə heyəti Ali Şuranın iclaslarını tərk edərək başqa binaya köçərək ayrıca struktur kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb.
Daxili İşlər Nazirliyinin rəis səlahiyyətlərini icra edən şəxsin qovulması, hakimiyyətdə etnik zəmində parçalanma. 24 iyun
Abxaz fəalları Suxumidə Daxili İşlər Nazirliyinin binasına soxularaq Abxaziyanın daxili işlər naziri vəzifəsini icra edən, milliyyətcə gürcü olan Givi Lominadzeni zorla qovublar. Abxazlar Ali Şuranın Gürcüstan nümayəndə heyətinin tərkibində yaranmış siyasi və şəxsi münaqişədən də istifadə edərək Abxaziya Nazirlər Şurasının sədri vəzifəsinə onlar üçün məqbul namizəd seçiblər. Bu iki hadisə Abxaziyadakı gürcü icmasında hiddət doğurdu, itaətsizlik aksiyaları və ümumi tətil başladı. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Daxili İşlər Nazirliyinin rəis səlahiyyətlərini icra edən şəxsin qovulması, hakimiyyətdə etnik zəmində parçalanma. 24 iyun
Abxaz fəalları Suxumidə Daxili İşlər Nazirliyinin binasına soxularaq Abxaziyanın daxili işlər naziri vəzifəsini icra edən, milliyyətcə gürcü olan Givi Lominadzeni zorla qovublar. Abxazlar Ali Şuranın Gürcüstan nümayəndə heyətinin tərkibində yaranmış siyasi və şəxsi münaqişədən də istifadə edərək Abxaziya Nazirlər Şurasının sədri vəzifəsinə onlar üçün məqbul namizəd seçiblər. Bu iki hadisə Abxaziyadakı gürcü icmasında hiddət doğurdu, itaətsizlik aksiyaları və ümumi tətil başladı. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu və digər birtərəfli qərarlar etnik kvotalara uyğun kadrlarla təmin olunmuş Ali Sovetin fəaliyyətini qeyri-mümkün etdi. Nəticədə gürcü və abxaz hissələrinə parçalandı. Gürcüstan nümayəndə heyəti Ali Şuranın iclaslarını tərk edərək başqa binaya köçərək ayrıca struktur kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb.
Bu qərar Gürcüstan Ali Sovetinin nümayəndə heyətinin böyük narazılığına səbəb olub. Bu, avtoritar rejimi və milli müstəsnalığı legitimləşdirmək cəhdi kimi qiymətləndirildi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya hakimiyyəti 1925-ci il Konstitusiyasına qayıtmağı məcburi tədbir adlandırıb. Gürcüstan Abxaziyanın statusunun heç bir şəkildə nəzərdə tutulmadığı 1918-ci il Konstitusiyasına qayıtdıqdan sonra.
1978-ci il Abxaziya SSR Konstitusiyasının ləğvi və 1925-ci il Konstitusiyasının bərpası. 23 iyul
Abxaziya Ali Sovetinin abxaz deputatlar qrupu özbaşına Abxaziya SSR-nin 1925-ci il Konstitusiyasını bərpa etdi və bununla da Abxaziya SSR-in 1978-ci il Konstitusiyasını ləğv etdi. Abxaziyanın adı dəyişdirildi və yeni dövlət rəmzləri haqqında qanun qəbul edildi.
1978-ci il Abxaziya SSR Konstitusiyasının ləğvi və 1925-ci il Konstitusiyasının bərpası. 23 iyul
Abxaziya Ali Sovetinin abxaz deputatlar qrupu özbaşına Abxaziya SSR-nin 1925-ci il Konstitusiyasını bərpa etdi və bununla da Abxaziya SSR-in 1978-ci il Konstitusiyasını ləğv etdi. Abxaziyanın adı dəyişdirildi və yeni dövlət rəmzləri haqqında qanun qəbul edildi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu qərar Gürcüstan Ali Sovetinin nümayəndə heyətinin böyük narazılığına səbəb olub. Bu, avtoritar rejimi və milli müstəsnalığı legitimləşdirmək cəhdi kimi qiymətləndirildi.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya hakimiyyəti 1925-ci il Konstitusiyasına qayıtmağı məcburi tədbir adlandırıb. Gürcüstan Abxaziyanın statusunun heç bir şəkildə nəzərdə tutulmadığı 1918-ci il Konstitusiyasına qayıtdıqdan sonra.
İndiyədək Abxaziya hökuməti öz strategiyasını yalnız SSRİ-nin tərkibində saxlamaqda görürdü. 12 avqust mesajı gələcək münasibətləri bilavasitə ikitərəfli münasibətlər formatında, Sovet İttifaqından kənarda müəyyən etməyə ilk cəhd idi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya bir tərəfdən federal müqavilə vasitəsilə Gürcüstanla münasibətlərini nizama salmaq, digər tərəfdən isə bu müqavilə ilə Gürcüstanla hərbi qarşıdurmadan qaçmaq istəyirdi. Lakin müqavilə layihəsi Tiflis tərəfindən rədd edildi və Abxaziya parlamenti onu müzakirə edəcəyi gün Gürcüstan Abxaziyaya qoşun yeridib, bununla da müharibəyə başladı.
Abxaziya tərəfdən federasiya yaratmaq
təklifi. 12 avqust
Abxaziya Ali Şurasının sədri Vladislav Ardzinba Gürcüstan Respublikasının Dövlət Şurasına hər bir tərəfin səlahiyyətlərini və ümumi orqanların səlahiyyətlərini müəyyən edən Federal Müqavilənin imzalanması təklifi ilə çıxış edib. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Abxaziya tərəfdən federasiya yaratmaq
təklifi. 12 avqust
Abxaziya Ali Şurasının sədri Vladislav Ardzinba Gürcüstan Respublikasının Dövlət Şurasına hər bir tərəfin səlahiyyətlərini və ümumi orqanların səlahiyyətlərini müəyyən edən Federal Müqavilənin imzalanması təklifi ilə çıxış edib. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
İndiyədək Abxaziya hökuməti öz strategiyasını yalnız SSRİ-nin tərkibində saxlamaqda görürdü. 12 avqust mesajı gələcək münasibətləri bilavasitə ikitərəfli münasibətlər formatında, Sovet İttifaqından kənarda müəyyən etməyə ilk cəhd idi.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya bir tərəfdən federal müqavilə vasitəsilə Gürcüstanla münasibətlərini nizama salmaq, digər tərəfdən isə bu müqavilə ilə Gürcüstanla hərbi qarşıdurmadan qaçmaq istəyirdi. Lakin müqavilə layihəsi Tiflis tərəfindən rədd edildi və Abxaziya parlamenti onu müzakirə edəcəyi gün Gürcüstan Abxaziyaya qoşun yeridib, bununla da müharibəyə başladı.
Həmin andan 1993-cü ilin oktyabrına qədər davam edən gürcü-abxaz münaqişəsinin silahlı mərhələsi başladı. Abxaziya tərəfi dəmir yolu nəqliyyatında fövqəladə vəziyyətin tətbiqinin onunla razılaşdırılmadığını əsas gətirdi. Səfərbərlik elan edildi, Oçamçira və Gülripşdə bir neçə silahlı toqquşma oldu. Abxaziya silahlı dəstələri gürcü daxili qoşunlarının qarşısını almağa çalışıblar. Lakin buna nail ola bilmədilər. Avqustun 15-də gürcü amfibiya hücumu Qaqraya daxil olub və Rusiya-Gürcüstan sərhədində Gürcüstan bayrağını qaldırıb. Avqustun 18-də gürcü qoşunları Suxumiyə daxil oldular.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Dəmir yolunu qorumaq üçün gürcü qoşunlarının yeridilməsi ilə bağlı tezis əvvəlcə əsassız görünürdü. Və məhz gürcü qoşunlarının yeridilməsi ilə dəmir yolu əlaqəsi kəsildi və bu günə qədər bərpa edilməyib. Bundan əlavə, Gürcüstan Milli Qvardiyası və Mxedrioni yarımhərbi birləşmələri Abxaziyaya daxil olduqları ilk gündən respublikanın qeyri-gürcü əhalisinin kütləvi soyğunçuluğunda iştirak ediblər. Abxaziya Ali Şurası Gürcüstan Dövlət Şurasının hərəkətlərini “suveren Abxaziyanın ərazisinin hazırlanmış işğalı” kimi qiymətləndirib və xalqı müqavimətə çağırıb.
Gürcüstan qoşunlarının Abxaziya ərazisinə daxil olması və gürcü-abxaz müharibəsinin başlanması. 14 avqust
1992-ci ilin avqustuna qədər Gürcüstanın keçmiş prezidenti Zviad Qamsaxurdiyanın tərəfdarlarının hərəkətləri nəticəsində Qərbi Gürcüstan və Abxaziyada dəmir yolu hərəkəti tamamilə iflic vəziyyətinə düşdü. Bu vəziyyəti düzəltmək üçün Gürcüstan Dövlət Şurasının sədri Eduard Şevardnadze avqustun 15-dən sentyabrın 15-dək dəmir yolunda fövqəladə vəziyyət rejiminin tətbiqi barədə qərar qəbul edib. Avqustun 14-də Gürcüstanın daxili qoşunları Abxaziya ərazisinə daxil olmağa başladı.
Gürcüstan qoşunlarının Abxaziya ərazisinə daxil olması və gürcü-abxaz müharibəsinin başlanması. 14 avqust
1992-ci ilin avqustuna qədər Gürcüstanın keçmiş prezidenti Zviad Qamsaxurdiyanın tərəfdarlarının hərəkətləri nəticəsində Qərbi Gürcüstan və Abxaziyada dəmir yolu hərəkəti tamamilə iflic vəziyyətinə düşdü. Bu vəziyyəti düzəltmək üçün Gürcüstan Dövlət Şurasının sədri Eduard Şevardnadze avqustun 15-dən sentyabrın 15-dək dəmir yolunda fövqəladə vəziyyət rejiminin tətbiqi barədə qərar qəbul edib. Avqustun 14-də Gürcüstanın daxili qoşunları Abxaziya ərazisinə daxil olmağa başladı.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Həmin andan 1993-cü ilin oktyabrına qədər davam edən gürcü-abxaz münaqişəsinin silahlı mərhələsi başladı. Abxaziya tərəfi dəmir yolu nəqliyyatında fövqəladə vəziyyətin tətbiqinin onunla razılaşdırılmadığını əsas gətirdi. Səfərbərlik elan edildi, Oçamçira və Gülripşdə bir neçə silahlı toqquşma oldu. Abxaziya silahlı dəstələri gürcü daxili qoşunlarının qarşısını almağa çalışıblar. Lakin buna nail ola bilmədilər. Avqustun 15-də gürcü amfibiya hücumu Qaqraya daxil olub və Rusiya-Gürcüstan sərhədində Gürcüstan bayrağını qaldırıb. Avqustun 18-də gürcü qoşunları Suxumiyə daxil oldular.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Dəmir yolunu qorumaq üçün gürcü qoşunlarının yeridilməsi ilə bağlı tezis əvvəlcə əsassız görünürdü. Və məhz gürcü qoşunlarının yeridilməsi ilə dəmir yolu əlaqəsi kəsildi və bu günə qədər bərpa edilməyib. Bundan əlavə, Gürcüstan Milli Qvardiyası və Mxedrioni yarımhərbi birləşmələri Abxaziyaya daxil olduqları ilk gündən respublikanın qeyri-gürcü əhalisinin kütləvi soyğunçuluğunda iştirak ediblər. Abxaziya Ali Şurası Gürcüstan Dövlət Şurasının hərəkətlərini “suveren Abxaziyanın ərazisinin hazırlanmış işğalı” kimi qiymətləndirib və xalqı müqavimətə çağırıb.
Razılaşmaya əsasən, Gürcüstan silahlı qüvvələrinin əhəmiyyətli hissəsi Abxaziya ərazisini tərk etməli idi. Şimali Qafqazdan olan qeyri-rəsmi silahlı dəstələr də Abxaziyanı tam tərkibdə tərk etməli idilər. Müqavilə Gürcüstanın ərazi bütövlüyü və sərhədlərinin toxunulmazlığının hamılıqla tanınmış prinsiplərini bir daha təsdiq etdi. Yekun sənədin mətni BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən əsas rəsmi sənəd kimi tanınıb.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Sənəd atəşkəs, qoşunların çıxarılması, əsirlərin dəyişdirilməsi, qaçqınların geri qaytarılması, eləcə də Abxaziya hakimiyyətinin bütün respublika ərazisində fəaliyyətinin bərpasını nəzərdə tuturdu. Ancaq müqavilənin heç bir bəndi belə həyata keçirilmədi və edilmədi. Xüsusilə də gürcü qoşunları və Şimali Qafqaz silahlı dəstələri öz mövqelərini saxlamaqda davam edirdilər.
Moskva razılaşması. 3 sentyabr
Həmin gün Moskvada gürcü-abxaziya münaqişəsinin həlli ilə bağlı ilk geniş miqyaslı görüş baş tutdu. Yekun sənədi Eduard Şevardnadze, Vladislav Ardzinba, Boris Yeltsin, eləcə də Şimali Qafqazın bütün respublikalarının rəhbərləri imzaladılar.
Moskva razılaşması. 3 sentyabr
Həmin gün Moskvada gürcü-abxaziya münaqişəsinin həlli ilə bağlı ilk geniş miqyaslı görüş baş tutdu. Yekun sənədi Eduard Şevardnadze, Vladislav Ardzinba, Boris Yeltsin, eləcə də Şimali Qafqazın bütün respublikalarının rəhbərləri imzaladılar.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Razılaşmaya əsasən, Gürcüstan silahlı qüvvələrinin əhəmiyyətli hissəsi Abxaziya ərazisini tərk etməli idi. Şimali Qafqazdan olan qeyri-rəsmi silahlı dəstələr də Abxaziyanı tam tərkibdə tərk etməli idilər. Müqavilə Gürcüstanın ərazi bütövlüyü və sərhədlərinin toxunulmazlığının hamılıqla tanınmış prinsiplərini bir daha təsdiq etdi. Yekun sənədin mətni BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən əsas rəsmi sənəd kimi tanınıb.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Sənəd atəşkəs, qoşunların çıxarılması, əsirlərin dəyişdirilməsi, qaçqınların geri qaytarılması, eləcə də Abxaziya hakimiyyətinin bütün respublika ərazisində fəaliyyətinin bərpasını nəzərdə tuturdu. Ancaq müqavilənin heç bir bəndi belə həyata keçirilmədi və edilmədi. Xüsusilə də gürcü qoşunları və Şimali Qafqaz silahlı dəstələri öz mövqelərini saxlamaqda davam edirdilər.
Qaqranın tutulmasından sonra gürcü əhalisi kütləvi və xaotik şəkildə şəhəri və kəndləri tərk etməyə başladı. Bir neçə gün ərzində tam xaos hökm sürürdü. Yüzlərlə mülki şəxs və hərbçi həlak olub və yaralanıb. İlk hərbi əsirlər, girovlar, itkinlər və köçkünlər meydana çıxdı.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Moskva razılaşmaları yerinə yetirilmədikdən sonra Abxaziya Ali Sovetinin qarşısında respublikanın düşdüyü blokadanı yarmaq vəzifəsi durur. İki gün ərzində abxaz milisləri Şimali Qafqaz könüllülərindən ibarət dəstə ilə (əməliyyatda iştirak edənlərin ümumi sayı 500 nəfərdən çox deyildi) Qaqranı ələ keçirdilər. Oktyabrın 6-da abxaz birləşmələri Psou çayına, Rusiya ilə sərhədə çatdı. Bununla da respublikanın blokadası qırıldı. Qaqranın azad edilməsi Abxaziya xalqının gürcü təcavüzkarlarına qarşı Vətən müharibəsində ilk qələbəsi idi [Abxaziyada 1992-1993-cü illərin gürcü-abxaz müharibəsi rəsmi olaraq belə adlanır – JAMnews].

Qaqra uğrunda döyüş. 1-6 oktyabr

3 sentyabr razılaşmasına baxmayaraq, atəşkəs mütəmadi olaraq pozulub. Tərəflər bir-birini razılaşmanı yerinə yetirməməkdə ittiham ediblər. Oktyabrın 1-də Abxaziya qoşunları Qaqra/Qaqraya qarşı hücuma keçdi. Oktyabrın 5-də şəhəri və Qaqra bölgəsini tutdular və Gürcüstan-Rusiya dövlət sərhədində Abxaziya bayrağını qaldırdılar.
Qaqra uğrunda döyüş. 1-6 oktyabr
3 sentyabr razılaşmasına baxmayaraq, atəşkəs mütəmadi olaraq pozulub. Tərəflər bir-birini razılaşmanı yerinə yetirməməkdə ittiham ediblər. Oktyabrın 1-də Abxaziya qoşunları Qaqra/Qaqraya qarşı hücuma keçdi. Oktyabrın 5-də şəhəri və Qaqra bölgəsini tutdular və Gürcüstan-Rusiya dövlət sərhədində Abxaziya bayrağını qaldırdılar.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Qaqranın tutulmasından sonra gürcü əhalisi kütləvi və xaotik şəkildə şəhəri və kəndləri tərk etməyə başladı. Bir neçə gün ərzində tam xaos hökm sürürdü. Yüzlərlə mülki şəxs və hərbçi həlak olub və yaralanıb. İlk hərbi əsirlər, girovlar, itkinlər və köçkünlər meydana çıxdı.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Moskva razılaşmaları yerinə yetirilmədikdən sonra Abxaziya Ali Sovetinin qarşısında respublikanın düşdüyü blokadanı yarmaq vəzifəsi durur. İki gün ərzində abxaz milisləri Şimali Qafqaz könüllülərindən ibarət dəstə ilə (əməliyyatda iştirak edənlərin ümumi sayı 500 nəfərdən çox deyildi) Qaqranı ələ keçirdilər. Oktyabrın 6-da abxaz birləşmələri Psou çayına, Rusiya ilə sərhədə çatdı. Bununla da respublikanın blokadası qırıldı. Qaqranın azad edilməsi Abxaziya xalqının gürcü təcavüzkarlarına qarşı Vətən müharibəsində ilk qələbəsi idi [Abxaziyada 1992-1993-cü illərin gürcü-abxaz müharibəsi rəsmi olaraq belə adlanır – JAMnews].
Abkhazia regards the burning of the archives as an act of vandalism committed by Georgia and an attempt to destroy the historical memory and cultural identity of the Abkhaz people. Georgia denies this and claims that the buildings burned down due to accidental shelling.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya tərəfi arxivlərin yandırılmasını gürcü tərəfinin törətdiyi vandalizm aktı və abxaz xalqının tarixi yaddaşını və mədəni kimliyini məhv etmək cəhdi kimi qiymətləndirir.
Abxaziya Dövlət Arxivinin yandırılması. 22 oktyabr
Suxumda/i demək olar ki, eyni vaxtda Dimitri Quliya adına Abxaz Dili və Ədəbiyyatı İnstitutunun və Abxaziya Dövlət Arxivinin binası yanıb. İki elmi və arxiv mərkəzinin bir anda dağıdılması onların gürcü hərbçiləri tərəfindən qəsdən yandırıldığına dair şübhələr yaratdı.
Abxaziya Dövlət Arxivinin yandırılması. 22 oktyabr
Suxumda/i demək olar ki, eyni vaxtda Dimitri Quliya adına Abxaz Dili və Ədəbiyyatı İnstitutunun və Abxaziya Dövlət Arxivinin binası yanıb. İki elmi və arxiv mərkəzinin bir anda dağıdılması onların gürcü hərbçiləri tərəfindən qəsdən yandırıldığına dair şübhələr yaratdı.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abkhazia regards the burning of the archives as an act of vandalism committed by Georgia and an attempt to destroy the historical memory and cultural identity of the Abkhaz people. Georgia denies this and claims that the buildings burned down due to accidental shelling.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya tərəfi arxivlərin yandırılmasını gürcü tərəfinin törətdiyi vandalizm aktı və abxaz xalqının tarixi yaddaşını və mədəni kimliyini məhv etmək cəhdi kimi qiymətləndirir.
Abxaz Dili İnstitutunun əməkdaşları institutun arxiv materialları külləri qarşısında
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu məlumat Gürcüstan parlamentində böyük səs-küyə səbəb olub. Vəziyyəti yumşaltmaq üçün parlamentin spikeri Eduard Şevardnadze bu müqavilənin imzalanmasını təkzib edib. Beləliklə, bu müqavilə də həyata keçirilmədi.

Rusiya generallarının iştirakı ilə gürcü-abxaz danışıqları. 13 dekabr
Danışıqlar Qudautada aparılıb. Gürcü və abxaz tərəflərinin nümayəndələri saziş imzalayıblar ki, gürcü tərəfi öz silahlı qüvvələrini Abxaziya ərazisindən çıxarmağı öhdəsinə götürüb. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Rusiya generallarının iştirakı ilə gürcü-abxaz
danışıqları. 13 dekabr
Danışıqlar Qudautada aparılıb. Gürcü və abxaz tərəflərinin nümayəndələri saziş imzalayıblar ki, gürcü tərəfi öz silahlı qüvvələrini Abxaziya ərazisindən çıxarmağı öhdəsinə götürüb. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu məlumat Gürcüstan parlamentində böyük səs-küyə səbəb olub. Vəziyyəti yumşaltmaq üçün parlamentin spikeri Eduard Şevardnadze bu müqavilənin imzalanmasını təkzib edib. Beləliklə, bu müqavilə də həyata keçirilmədi.
Helikopter Abxaziya silahlı qüvvələrinin nəzarətində olan Tkvarçeli şəhəri ərazisindən Qudautaya uçub. Abxaziya və Rusiya tərəfləri helikopterə hücumu Gürcüstan tərəfinə aid ediblər. Gürcü tərəfi ittihamları rədd edib və faciəni Rusiyanın hərbi manipulyasiyası ilə əlaqələndirib.

Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
1992-ci il dekabrın 14-də Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Mi-8-in göyərtəsində qaçqınların olduğu, humanitar uçuşlar həyata keçirən iki helikopteri mühasirədə olan Tkuarçaldan Qudautaya uçdu. Dəniz səviyyəsindən 1900 metr hündürlükdə havaya qalxdıqdan 12 dəqiqə sonra saat 17:30-da qanadçı kimi gedən quyruq nömrəli “03” helikopter “yer-hava” tipli raketlə vurulub. Raket Gürcüstan Dövlət Şurasının qoşunlarının nəzarətində olan ərazidən atılıb. Helikopter Gülripş rayonunun Ləta kəndi ərazisinə düşüb.

Düşmüş vertolyotla bağlı faciə mühasirədə olan mədən şəhəri Tkuarçalda humanitar vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. Vurulma riski səbəbindən mühasirəyə alınmış şəhərə ərzaq çatdırılması və qaçqınların oradan çıxarılması ilə humanitar uçuşların tezliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.
Abxazlar üçün dekabrın 14-ü həmin müharibənin ən faciəli tarixlərindən biri hesab olunur.
Abxaz qaçqınlarının olduğu vertolyot vurulub. 12 dekabr
Abxaziyanın Gülripş rayonunun Lata kəndi yaxınlığında Rusiyaya məxsus hərbi helikopter vurulub. Təyyarədə ekipaj da daxil olmaqla 87 nəfər, o cümlədən 35 uşaq və 8 hamilə qadın olub. Onların hamısı yerindəcə yanıb.
Abxaz qaçqınlarının olduğu vertolyot vurulub. 12 dekabr
Abxaziyanın Gülripş rayonunun Lata kəndi yaxınlığında Rusiyaya məxsus hərbi helikopter vurulub. Təyyarədə ekipaj da daxil olmaqla 87 nəfər, o cümlədən 35 uşaq və 8 hamilə qadın olub. Onların hamısı yerindəcə yanıb.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Helikopter Abxaziya silahlı qüvvələrinin nəzarətində olan Tkvarçeli şəhəri ərazisindən Qudautaya uçub. Abxaziya və Rusiya tərəfləri helikopterə hücumu Gürcüstan tərəfinə aid ediblər. Gürcü tərəfi ittihamları rədd edib və faciəni Rusiyanın hərbi manipulyasiyası ilə əlaqələndirib.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
1992-ci il dekabrın 14-də Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Mi-8-in göyərtəsində qaçqınların olduğu, humanitar uçuşlar həyata keçirən iki helikopteri mühasirədə olan Tkuarçaldan Qudautaya uçdu. Dəniz səviyyəsindən 1900 metr hündürlükdə havaya qalxdıqdan 12 dəqiqə sonra saat 17:30-da qanadçı kimi gedən quyruq nömrəli “03” helikopter “yer-hava” tipli raketlə vurulub. Raket Gürcüstan Dövlət Şurasının qoşunlarının nəzarətində olan ərazidən atılıb. Helikopter Gülripş rayonunun Ləta kəndi ərazisinə düşüb.

Düşmüş vertolyotla bağlı faciə mühasirədə olan mədən şəhəri Tkuarçalda humanitar vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. Vurulma riski səbəbindən mühasirəyə alınmış şəhərə ərzaq çatdırılması və qaçqınların oradan çıxarılması ilə humanitar uçuşların tezliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.
Abxazlar üçün dekabrın 14-ü həmin müharibənin ən faciəli tarixlərindən biri hesab olunur.

1993

Bu, o dövrdə Suxumiyə edilən ən böyük hücum idi. Bu əməliyyatın xarakteri və miqyası onu göstərirdi ki, bunu təkcə Abxaziya tərəfi planlaşdırmayıb, Rusiya silahlı qüvvələri əməliyyatda mühüm rol oynayıb. Bu hücumda Abxaziya tərəfdən 600-ə yaxın, gürcü tərəfdən isə 100-dən çox əsgər həlak olub.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Hücum zamanı 222 əsgər həlak olub, 23 əsgər itkin düşmüş hesab olunur. Mart hücumu Abxaziya xalqının Vətən Müharibəsi illərində ən qanlı əməliyyatlarından biridir. Bütün müharibə boyu heç bir hərbi əməliyyatda Abxaziya ordusu bu qədər insan itkisinə məruz qalmamışdı.

Abxazların Suxum/iyə uğursuz hücumu. 15-19 mart
Abxaz ordusu Suxumu/Suxumini azad etmək üçün genişmiqyaslı əməliyyata başladı. Qumista çayından quru, dəniz və hava qüvvələri tərəfindən böyük zərbə endirilib. Gürcüstan silahlı qüvvələri hücumu dayandırıb.

Abxazların Suxum/iyə uğursuz hücumu. 15-19 mart
Abxaz ordusu Suxumu/Suxumini azad etmək üçün genişmiqyaslı əməliyyata başladı. Qumista çayından quru, dəniz və hava qüvvələri tərəfindən böyük zərbə endirilib. Gürcüstan silahlı qüvvələri hücumu dayandırıb.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, o dövrdə Suxumiyə edilən ən böyük hücum idi. Bu əməliyyatın xarakteri və miqyası onu göstərirdi ki, bunu təkcə Abxaziya tərəfi planlaşdırmayıb, Rusiya silahlı qüvvələri əməliyyatda mühüm rol oynayıb. Bu hücumda Abxaziya tərəfdən 600-ə yaxın, gürcü tərəfdən isə 100-dən çox əsgər həlak olub.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Hücum zamanı 222 əsgər həlak olub, 23 əsgər itkin düşmüş hesab olunur. Mart hücumu Abxaziya xalqının Vətən Müharibəsi illərində ən qanlı əməliyyatlarından biridir. Bütün müharibə boyu heç bir hərbi əməliyyatda Abxaziya ordusu bu qədər insan itkisinə məruz qalmamışdı.
Abxaziyadakı gürcü hərbçiləri, 1993-cü il
İyulun 10-da gürcü tərəfi Tkvarçeli istiqamətində abxaz birləşmələrini sıxışdırıb, dəmir yolu və magistral yolu açmaqla itirilmiş mövqelərini bərpa etməyə nail olub.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya tarixçiləri Abxaziya ordusunun iyul hücum əməliyyatını müharibədə dönüş nöqtəsi hesab edirlər. Bir sıra uğursuz hücumlardan sonra abxaz qoşunları yenidən gürcü ordusunun işğal etdiyi əraziləri azad etməyə cəhd göstərdilər. Ancaq əvvəllər vəzifə Suxumun azad edilməsi idisə, bu əməliyyatın vəzifəsi şəhərin dağlıq ətrafını ələ keçirmək idi. Bu, gürcü qoşunlarının mövqelərini çox həssas etdi. Əslində, Suxum və orada yerləşən gürcü qoşunları bu əməliyyat nəticəsində əməliyyat mühasirəsinə düşdülər. Hər iki cəbhə, Qumista və Vostoçnı hücumda iştirak edirdi.


Abxaziya ordusunun hücumu və müharibədə
dönüş nöqtəsi. İyul
İyulun əvvəlində abxaz hərbçiləri dənizdən Tamış kəndi yaxınlığında yerə endi. Onlar gürcü tərəfinin mövqelərini yarıb dəmir yolu və magistral yolu zəbt ediblər. Bu yollar gürcü hərbi hissələrinin gürcü tərəfinin nəzarətində olan Suxuma köçürülməsi üçün həlledici əhəmiyyətə malik idi.
Abxaziya ordusunun hücumu və
müharibədə dönüş nöqtəsi. İyul
İyulun əvvəlində abxaz hərbçiləri dənizdən Tamış kəndi yaxınlığında yerə endi. Onlar gürcü tərəfinin mövqelərini yarıb dəmir yolu və magistral yolu zəbt ediblər. Bu yollar gürcü hərbi hissələrinin gürcü tərəfinin nəzarətində olan Suxuma köçürülməsi üçün həlledici əhəmiyyətə malik idi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
İyulun 10-da gürcü tərəfi Tkvarçeli istiqamətində abxaz birləşmələrini sıxışdırıb, dəmir yolu və magistral yolu açmaqla itirilmiş mövqelərini bərpa etməyə nail olub.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya tarixçiləri Abxaziya ordusunun iyul hücum əməliyyatını müharibədə dönüş nöqtəsi hesab edirlər. Bir sıra uğursuz hücumlardan sonra abxaz qoşunları yenidən gürcü ordusunun işğal etdiyi əraziləri azad etməyə cəhd göstərdilər. Ancaq əvvəllər vəzifə Suxumun azad edilməsi idisə, bu əməliyyatın vəzifəsi şəhərin dağlıq ətrafını ələ keçirmək idi. Bu, gürcü qoşunlarının mövqelərini çox həssas etdi. Əslində, Suxum və orada yerləşən gürcü qoşunları bu əməliyyat nəticəsində əməliyyat mühasirəsinə düşdülər. Hər iki cəbhə, Qumista və Vostoçnı hücumda iştirak edirdi.
Gürcüstan tərəfi razılaşmaya tam əməl edib. Qumista çayının hissəsində cəmi iki müşahidə məntəqəsi qaldı, batalyonlar dağılmağa başladı, ağır texnika Potiyə doğru getdi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
İyul razılaşması Abxaziya tərəfi üçün uğurlu iyul hücumunun nəticəsi idi: abxaz hərbçiləri Suxumu tamamilə mühasirəyə aldılar və Dövlət Şurasının qoşunları tamamilə mühasirəyə alındı. Rusiya abxazları atəşkəsə razılaşmağa məcbur etdi. Bu saziş Abxaziyanın müstəqil ərazi kimi tanındığı ilk beynəlxalq sənəddir. Gürcüstan tərəfi o vaxt Suxumu hərbi yolla saxlaya bilmədiyi üçün qoşunlarının çıxarılması ilə razılaşmağa məcburdur. Belə olmasaydı, Gürcüstan buna razı olmazdı.
Soçidə atəşkəsin imzalanması. 27 iyul
Rusiyanın təklifi ilə tərəflərin nümayəndələri Soçidə “Abxaziya ilə Gürcüstan arasında atəşkəs və ona əməl olunmasına nəzarət mexanizmi haqqında” saziş imzalayıblar.
Soçidə atəşkəsin imzalanması. 27 iyul
Rusiyanın təklifi ilə tərəflərin nümayəndələri Soçidə “Abxaziya ilə Gürcüstan arasında atəşkəs və ona əməl olunmasına nəzarət mexanizmi haqqında” saziş imzalayıblar.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Gürcüstan tərəfi razılaşmaya tam əməl edib. Qumista çayının hissəsində cəmi iki müşahidə məntəqəsi qaldı, batalyonlar dağılmağa başladı, ağır texnika Potiyə doğru getdi.

Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
İyul razılaşması Abxaziya tərəfi üçün uğurlu iyul hücumunun nəticəsi idi: abxaz hərbçiləri Suxumu tamamilə mühasirəyə aldılar və Dövlət Şurasının qoşunları tamamilə mühasirəyə alındı. Rusiya abxazları atəşkəsə razılaşmağa məcbur etdi. Bu saziş Abxaziyanın müstəqil ərazi kimi tanındığı ilk beynəlxalq sənəddir. Gürcüstan tərəfi o vaxt Suxumu hərbi yolla saxlaya bilmədiyi üçün qoşunlarının çıxarılması ilə razılaşmağa məcburdur. Belə olmasaydı, Gürcüstan buna razı olmazdı.
In early September 1993, former President of Georgia Zviad Gamsakhurdia flew to Samegrelo from Chechnya. He held rallies in the cities of Samegrelo and met with the military in Gali and Ochamchire. Abkhazia condemned the transfer of pro-Gamsakhurdia troops to the Gali region, considering their actions a violation of the July 27 agreement, and resumed strikes on already-disarmed Sukhumi. The arrival of Gamsakhurdia was the decisive reason for Abkhazia and Russia accusing Tbilisi of violating the July 27 agreement.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya tərəfi üçün bu əməliyyat hər şeyi riskə atdı. Bu zaman Moskvada prezident Yeltsinlə Ali Sovet arasında qarşıdurma ən yüksək həddə çatdı. Suxumun azad edilməsindən cəmi bir həftə sonra Moskvada döyüşlər gedəcək və parlamentə tanklar atəş açacaq. Gürcüstanda növbəti zviadist üsyanı gedirdi. İndi və ya heç vaxt, bu, Abxaziya rəhbərliyi qarşısında seçim idi.

Suxuminin süqutu / Suxumun azad edilməsi. 27 sentyabr

Müharibənin kulminasiya nöqtəsi. Şiddətli döyüşlər nəticəsində abxaz birləşmələri Suxumun/Suxuminin mərkəzini ələ keçirdilər. Abxaziyanın paytaxtına hücum 11 gün davam edib. Şevardnadze şəhəri tərk etdi. Gürcüstan ordusu Kodori dərəsinə doğru geri çəkilməyə başladı və sentyabrın 30-da Abxaziya ərazisini tamamilə tərk etdi.

Suxuminin süqutu / Suxumun azad edilməsi. 27 sentyabr
Müharibənin kulminasiya nöqtəsi. Şiddətli döyüşlər nəticəsində abxaz birləşmələri Suxumun/Suxuminin mərkəzini ələ keçirdilər. Abxaziyanın paytaxtına hücum 11 gün davam edib. Şevardnadze şəhəri tərk etdi. Gürcüstan ordusu Kodori dərəsinə doğru geri çəkilməyə başladı və sentyabrın 30-da Abxaziya ərazisini tamamilə tərk etdi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
In early September 1993, former President of Georgia Zviad Gamsakhurdia flew to Samegrelo from Chechnya. He held rallies in the cities of Samegrelo and met with the military in Gali and Ochamchire. Abkhazia condemned the transfer of pro-Gamsakhurdia troops to the Gali region, considering their actions a violation of the July 27 agreement, and resumed strikes on already-disarmed Sukhumi. The arrival of Gamsakhurdia was the decisive reason for Abkhazia and Russia accusing Tbilisi of violating the July 27 agreement.
Bu, Abxaziya salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Abxaziya tərəfi üçün bu əməliyyat hər şeyi riskə atdı. Bu zaman Moskvada prezident Yeltsinlə Ali Sovet arasında qarşıdurma ən yüksək həddə çatdı. Suxumun azad edilməsindən cəmi bir həftə sonra Moskvada döyüşlər gedəcək və parlamentə tanklar atəş açacaq. Gürcüstanda növbəti zviadist üsyanı gedirdi. İndi və ya heç vaxt, bu, Abxaziya rəhbərliyi qarşısında seçim idi.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Əhalinin Kodori şossesi ilə getməsi evakuasiyanın kortəbii və xaotik olduğunu göstərir. Gürcüstanın ən yüksək siyasi hökumətinin əhalinin təxliyəsi ilə bağlı heç bir planı yox idi. Ölkədə az-çox mütəşəkkil kəşfiyyat xidməti yox idi, vətəndaş müharibəsinə qarşı çıxan tərəflər arasında əlaqə yox idi.

Svaneti vasitəsilə gürcü qaçqınlarının getməsi. Sentyabr
Suxuminin süqutundan sonra əhali ordunun arxasınca getdi. Yemək və isti paltar ehtiyatı olmayan on minlərlə insan Çuberi yüksək dağ keçidi ilə piyada getdi. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Svaneti vasitəsilə gürcü qaçqınlarının getməsi. Sentyabr
Suxuminin süqutundan sonra əhali ordunun arxasınca getdi. Yemək və isti paltar ehtiyatı olmayan on minlərlə insan Çuberi yüksək dağ keçidi ilə piyada getdi. Abxaziya tarixşünaslığı bu hadisəni ayrıca qeyd etmir.
Bu, Gürcüstan salnaməçiliyi üçün niyə vacibdir?
Əhalinin Kodori şossesi ilə getməsi evakuasiyanın kortəbii və xaotik olduğunu göstərir. Gürcüstanın ən yüksək siyasi hökumətinin əhalinin təxliyəsi ilə bağlı heç bir planı yox idi. Ölkədə az-çox mütəşəkkil kəşfiyyat xidməti yox idi, vətəndaş müharibəsinə qarşı çıxan tərəflər arasında əlaqə yox idi.
Kodoridəki gürcü məcburi köçkünlər
30 sentyabr - gürcü-abxaz
müharibəsinin başa çatması
Müharibənin fəal hissəsi başa çatdı. Kodori dərəsinin yuxarı hissəsində Abxaziya ərazisinin bir hissəsi gürcü tərəfinin nəzarətində qaldı. lakin dinc həyat başlamazdan əvvəl hələ çox uzaqda idi.
Sonrakı aylarda və illərdə 1998-ci ildə Qali/Qali bölgəsində altı günlük müharibə kimi gürcü-abxaz münaqişəsi zonasında atışmalar və genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar baş verdi.

Gürcüstanda vətəndaş müharibəsi başlayıb. 1993-cü ilin oktyabrında Qamsaxurdiya ilə əlaqəli hərbi qüvvələr Sameqrelo və İmeretidə bir neçə mühüm şəhər və nəqliyyat qovşağını işğal etdilər, lakin Kutaisi ələ keçirə bilmədilər.

Rusiya hərbçiləri Şevardnadze hökumətini dəstəklədi və Qamsaxurdiyanın tərəfdarlarını ölkədən qovdu. Qamsaxurdiyönlü silahlı birləşmələr partizan mübarizə üsullarına keçdi. Dekabrın 31-də Zviad Qamsaxurdia qeyri-müəyyən şəraitdə ölüb.

Münaqişənin silahlı mərhələsi başa çatdıqdan sonra BMT əhəmiyyətli dərəcədə intensivləşdi - bir neçə qətnamə qəbul edildi, münaqişə zonasında müşahidə missiyası (UNOMIG) yaradıldı və sülhməramlı qüvvələrin yaradılması ilə bağlı müzakirələr başladı. Daxili çəkişmələr kontekstində 1994-cü ilin martında Gürcüstan hökuməti Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (MDB) daxil olmaq qərarına gəldi.
Müəlliflər
Paata Zakareişvili, Tbilisi
İnal Xaşiq, Suxum

Nəşrlərdə istifadə olunan toponimlər və terminologiya, onların ehtiva etdiyi baxışlar, rəylər və strategiyalar mütləq JAMnews-un və ya onun hər hansı əməkdaşının fikir və mülahizələrini əks etdirmir. JAMnews təhqiredici və ya qəbuledilməz hesab etdiyi şərhləri silmək hüququnu özündə saxlayır.

Made on
Tilda